TONGEREN-BORGLOON – Hoe klonk de taal van Ambiorix en de Oude Belgen? En konden onze verre voorouders elkaar verstaan zoals wij dat vandaag doen? Op woensdag 18 november neemt professor Toon Van Hal bezoekers van het Gallo-Romeins Museum mee op een bijzondere ontdekkingsreis door het Gallisch, een taal die ruim 2.000 jaar geleden in onze streken werd gesproken.
Wie denkt dat de Oude Belgen een vroege vorm van het Nederlands spraken, heeft het mis. De stammen die in de eerste eeuw voor Christus onze streken bewoonden, spraken voornamelijk Gallisch, een Keltische taal die verwant is aan onder meer het Iers, Welsh en Bretoens. In het noordoosten, waar ook Ambiorix en zijn Eburonen leefden, waren bovendien Germaanse invloeden aanwezig.
Volgens professor Toon Van Hal, verbonden aan de KU Leuven, vertoont het Gallisch opvallende gelijkenissen met het Latijn en het Oudgrieks. Net als die talen maakte het gebruik van naamvallen en kende het een uitgebreide grammaticale structuur.
Van liefdesverklaringen tot bier bestellen
Hoewel het Gallisch al eeuwenlang niet meer wordt gesproken, zijn er toch heel wat sporen van teruggevonden. Dankzij inscripties op stenen, metalen voorwerpen en andere archeologische vondsten kunnen onderzoekers een deel van de verdwenen taal reconstrueren.
Sommige teksten blijken verrassend alledaags. Zo verwijst Van Hal graag naar een oude Gallische inscriptie die vrij vertaald neerkomt op: “Knappe griet, geef mij bier!”
De Galliërs leerden het schrift kennen via contacten met de Grieken, die zich onder meer in Marseille hadden gevestigd. Aanvankelijk gebruikten ze dan ook Griekse letters om hun eigen taal neer te schrijven. Vooral in Zuid-Frankrijk zijn talrijke inscripties teruggevonden.
Ook plaatsnamen en persoonsnamen vormen een belangrijke bron van informatie. Veel van die namen zijn opgebouwd uit verschillende woorden, waardoor taalkundigen betekenissen en woordenschat kunnen achterhalen.
Was Ambiorix een Kelt of een Germaan?
De precieze taalgrens tussen Keltische en Germaanse stammen blijft tot op vandaag onderwerp van wetenschappelijk debat. Zeker in het gebied van de Eburonen, de stam waarmee Ambiorix geschiedenis schreef tijdens de opstand tegen Julius Caesar, waren verschillende culturele invloeden aanwezig.
Tijdens zijn lezing gaat Van Hal ook dieper in op nieuwe theorieën over de oorsprong van de Kelten. Zo verdedigt de Britse archeoloog Barry Cunliffe de hypothese dat de Keltische cultuur zich vanuit de Atlantische gebieden richting het oosten verspreidde. Van Hal plaatst vanuit taalkundig oogpunt kritische kanttekeningen bij die visie.
Een vergeten taal die blijft fascineren
Ondanks de grote historische betekenis krijgt de studie van de Keltische talen in België relatief weinig aandacht. Van Hal organiseert naar eigen zeggen slechts om de zes jaar een cursus Gallisch voor geïnteresseerde studenten.
Toch blijft de belangstelling voor de Kelten groot. Eeuwenlang waren hun taal en cultuur omgeven door verhalen, mythes en romantische voorstellingen. Dankzij archeologische ontdekkingen en modern taalkundig onderzoek krijgen wetenschappers stilaan een beter beeld van hoe onze verre voorouders werkelijk spraken.
Op woensdag 18 november vertelt professor Toon Van Hal hierover tijdens een lezing in het Gallo-Romeins Museum in Tongeren. Bezoekers ontdekken er hoe onderzoekers een verdwenen taal opnieuw tot leven proberen te brengen en welke woorden mogelijk ook Ambiorix ooit in de mond nam.
